درباره ما تبلیغات ارسال نظر آرشیو
گزین گویه
تنها معلم واقعی ، تاریخ است( رزا لوکزامبورگ)
تصویر برگزیده
فیلم پیشنهادی
سیمای زن در ادب فارسی
عاطفه خادم
تاريخ ادبيات و تاريخ نقد ايران ، هر دو به عنوان انعكاسي از تاريخ اجتماعي اين مرز و بوم به بازنمايي جامعه اي بدون حضور زنان چه در مقام هنرمندوچه به عنوان مخاطب هنر ، مي پردازند.
و اما در مورد شاعران زن، با نگاهي به تذكره ها مشخص مي شود كه در مقابل 8000 شاعر مرد تنها نام 400 شاعر زن به ثبت رسيده است. واكثر قريب به اتفاق اين زنان در زمان حيات خود با «داغ بد نامي» مواجه بوده اند. و در واقع در طول تاريخ ايران از «داغ بد نامي» به عنوان ابتدايي ترين و در ضمن مؤثرترين مكانيزم محدود كننده ، براي جلوگيري از ثبت انديشه توسط زنان ، استفاده شده است.
تيلي السن معتقد است زنان هنرمند در دوره حياتشان مجبور به پذيرفتن اين عقيده جنس پرستانه مي شوند كه « به رغم واقعيت تجربه شده ، عمل آفرينش به اندازه اي كه ذاتاً طبيعي مردان است ؛ طبيعي زنان نيست. بلكه در عوض ريشه در جسارتي غيرطبيعي ، رقابت ، حسادت و جنسيت سركوفته دارد»
با مراجعه به يادداشتهاي چهره هاي ماندگار زنان تاريخ ادبيات جهان شاهد تائيد شدن چنين عقيده اي هستيم. به عنوان مثال در خاطرات آنائيس نين آمده است : « اقدام جسورانه آفرينش ، گناه آفرينش. نمي خواستم با مردان رقابت كنم ، نيروي آفرينش ، آن نيروي پرشور و شر را از چنگشان به در آورم. بايد پشتيبان آنان باشم نه آن كه از آنان پيشي گيرم».
عموميت عذاب وجدان از آفرينش هنري در ايران نيز صادق است ؛ چنانچه فرخزاد در نامه اي به همسرش عنوان مي كند : « شوقي كه من به هنر دارم آنقدر بر من مسّلط است كه ديكر به هيچ چيز توجهي ندارم. وقتي باتو هستم و وقتي تسليم زندگي عادي مي شوم،حس ميكنم و برايم ثابت می شود
كه پيشرفتي عايدم نخواهد شد و وقتي كه تصميم مي گيرم كه از تو جدا شوم موجي از عشق ومحبت قلبم را فرا مي گيرد و زبون و بيچاره ام مي كند » .
وبدين گونه زناني كه به آفرينش هنري مي پردازند هم در اجتماع ساير زنان وهم در اجتماع ساير هنرمندان كه اكثراً مرد هستند ـ موقعيت حاشيه اي پيدا ميكنند كه شايد مفهوم ابداعي انصاري تحت عنوان « حاشيه نشين دوجانبه » ويا « انسان همه جا حاشيه نشين » كه وي آن را براي نام گذاري روشنفكران مهاجر خلق كرده بود ؛ براي توضيح وضعيت معلق انديشه نگاران زن مناسب تر باشد.
زن در ادبیات ما
باتقسیم ادبیات به دو دوره پیش و پس از انقلاب مشروطه به بررسی سیمای زنان در ادبیات فارسی می پردازیم.نخست چهره زنان در ادبیات فارسی و سپس زنان شاعر را مورد بررسی قرار می دهیم:
الف:قبل از مشروطه:
در ادبيات تعليمي که سطح اعظمي از تاريخ ادبيات ايران را تحت پوشش خود گرفته؛ «توهين به زنان امري متداول بوده و نكات منفي پيچيده در ظاهر حكمت و پند و موعظه ظريفانه به كار تحكيم اسطوره «شّرزنانه» مشغول بوده است»
"زن چو بيرون رود بزن سختش خود نمايي کند بکن رختش
ور کند سر کشي هلاکش کن آب رخ مي برد به خاکش کن" اوحدي
"چوزن راه بازار گيرد بزن
وگر نه تو خانه نشيني چو زن" سعدي
"زن چيست نشانه گاه نيرنگ در ظاهر صلح ودر نهان جنگ
در دشمني آفت جهان است چون دوست شود بلاي جان است" نظامي
"به گفتار زنان هرگز مکن کار زنان را تا تواني مرده انگار" ناصر خسرو
"جمله با شير مرد همراه است حيله کار زن است و روباه است" سنايي
"هر بلا کاندر جهان بيني عيان
باشد از شومي زن در هر مکان" مولوي
"مگوي اسرار حال خويش با زن
که يابي راز فاش از کوي و برزن " ناصر خسرو
"مشورت با زنان تباه است وسخاوت با مفسدين گناه" سعدي
اما نكتهاي كه اكثر محققان تاريخ ادبيات ايران بر آن هم عقيدهاند فقدان زن چه در نقش فاعلي و چه حتي در نقش منفعلانه است. « در بررسي خود به طور كلي از شعر فارسي تا آستانهي مشروطيت به اين نتيجه رسيدهايم كه در شعر تغزلي ايران. معشوق ناب زن بسيار كم است و توصيفهايي كه شاعران ايران از معشوق ميكنند توصيفي است از مردان با خصايص مردان و يا اگر از استثنائات بسيار ناچيز در شعر تغزلي بگذريم، معشوق ايراني در اين نوع شعر بيشتر دو جنسي است تا تك جنسي و جنسيتي كه بيشتر هدف عشق شاعرانه يا شعر عاشقانه قرار گرفته است نه زن و به همين دليل تغزل ايران نيز بيشتر تغزلي مذكر است تا تغزلي سالم.
اين نوع تغزل مذكر دو عيب اساسي داشته است؛ يكي اين كه مرد تصويري جامع از زن به دست نداده است و ديگر اينكه هيچ زني نه تصويري از خود در شعر مردان ديده و نه توانسته است به شيوهاي سالم تصويري از مرد در تغزل زنانهي خود بدهد.»
بنابراين از ديدگاه فرهنگي، اجتماعي يكي از كمبودهاي بزرگ سنت ادبي ايران فقدان زن حتي در نقش منفعلانهاش است.
ب :بعد از مشروطه:
از آنجا كه در عصر مشروطه شعر به شكل ابزار انقلاب در آمده بود، هدفش نيز دگرگون شد. «چهارچوبهاي سنت ادبي به تدريج شكسته شد و حالت رسمي و ادبي شعر از ميان رفت و به صورت تصنيف و ترانه در دسترس عوام قرار گرفت. نو، واقعگرا، ناسيوناليستي، ضدامپرياليستي شد و براي نخستين بار مساله ی زن در شعر مطرح شد» (كراچي 1373 ص 71)
البته بايد توجه داشت كه «در ايران اواخر قاجار زنان در وضعيت سابق قرار داشتند و اگر مختصر حركتي به نفع آنان صورت گرفت به ميل، خواست، اعتراض، مبارزه و مخالفت آنها نبوده، بلكه اين دگرگوني پيامد ضرورت و نياز به آن بود كه توسط مردان درك و انجام ميشد. اصلاحگران اواخر قاجاريه با اين تصميم كه پرده برداشتن از هر حقيقتي مفيد خواهد بود، بر آن شدند تا از حقايق زندگي زنان پرده بردارند.» (همان ص 84)
مهمترين عامل توجه به مساله ی زنان اين بود كه عقب ماندگي زنان «در زمان مشروطيت نشانهاي از شرايط اجتماعي و سياسي زمان شده و مسئوليت آن از رييس خانواده متوجه رييس مملكت شده بود.» (نجمآبادي 1374 ص 50)
اما به علت عدم مشاركت زنان در زندگي اجتماعي «در اشعار گويندگان دورهي مشروطه مسايل و معظلات جامعهي زنان ايران انعكاس چنداني نيافته است»
انعكاس هراس عمومي از دست يافتن زنان به قدرت ثبت انديشه در اشعار شاعران اين دوره نمايان است. چنان چه ايرج ميرزا در شعري گفته است:
مگرزن درميان مابشرنيست مگردر زن تميزخيروشرنيست
چو زن تعليم ديدودانش آموخت روان وجان زنوربينش افروخت
به هيچ افسون زعصمت برنگردد به دريا گربيفتد تر نگردد
گسست در سنت ادبي ايران باعث ورود شعر به اجتماع، و شكستن قالبهاي سنتي و بالطبع مضامين كهن شد. و «اندك اندك كليت معشوق در شعرهاي غنايي – كه يكي از بيماريهاي شعر كلاسيك ما بود- كمتر ميشود. اگر چه درانديشه ي شاعران اين دوره نيز همچنان اسطوره ي« شّر زنانه »به وضوح ديده مي شود:
"شاهي که بس به مردي خودافتخارکرد همچون زنان ز هيبت دشمن فرار کرد"
و يا:
" نه تنها نا مراد آن دلشکن باد که نفرين خدا بر هر چه زن باد "
اما به هر حال در شاعران نسل بعد؛- دوره (1332 تا 1349)- چهرهي معشوق، آشكارترو مشخصتر شد، شعرا از شكل موهوم معشوق گريزان شدند و به مسايل ملموستري دربارهي عشق و مسايل دو انسان روي آوردند. در شعرهاي عاشقانهي اين دوره – چه به عنوان زني كه از معشوق مردش صحبت ميكند (فروغ) و چه به عنوان مردي كه از معشوق زنش ميگويد (شاملو) – روابط بين عاشق و معشوق خيلي عادي است.به قول محمد رضا براهنی «اگر شعر نو فارسي هيچ كاري هم نكرده باشد، لااقل از نظر فرهنگ شعري توانسته است در بعضي از موارد محتوي عاشقانه تغزلي را از يك سلامت جسماني و عاطفي برخوردار كند؛ چرا كه هرگز نميتوان مثل سابق معشوقهاي شعر امروز فارسي را از نظر جنسي با يكديگر اشتباه كرد»
شاعران زن
الف:قبل از مشروطه
در این دوره زبان شعر زنان در آثارشان ،زباني مردانه ،تقليدي وفاقد تشخص است واساساَ زباني است که هيچ يک از لايه هاي هستي شناختي و مميزه هاي جنسيتي را حتي در ابعاد حسي عاطفي در بر نمي گيرد .در بسياري از اين آثار استفاده ازکليشه هاي بيان عاشقانه ی ادبيات مذکر،غلبه ی کلام مردانه و اعمال خود سانسوري ؛تمايز ميان نثر زنانه و مردانه را دشوار مي کند .در چنين کلامي حتي بروز دغدغه هاي زنانه نيز به واسطه مولفه هاي مردانه بيان مي شود .به طوري که حتي در فرم بيان تغزل نيز کليشه هاي واژگاني ادبيات مذکر نظير «بت»، «صنم»،«عنبرين زلف»،«سيمين ساق»،«پريرو»و «ماه رخ»بگونه اي مضحک موردتقليد شاعران زن قرار مي گيرد.
در همين دوره با رجوع به تذکره ها ،به ظهور گاه و بيگاه زناني بر مي خوريم که در تلاش براي تبيين هويت خويشند .از جمله اين زنان مي توان از پادشاه خاتون نام برد(694 -654)که در زمان حکمراني اش در کرمان سرود:
"من آن زنم که همه کار من نکو کاريست
به زيرمقنعه ی من بسي کله داريست
نه هرزني به دوگزمقنعه ست کدبانو
نه هر سري به کلاهي سزاي سر داري ست"
سواي معدود شاعراني نظير رابعه ی قزدادي بلخي،مهستي گنجوي ،جهان ملک خاتون وزرين تاج(طاهره قره العين )؛شعر زن در ايران از سده چهارم تا آغاز مشروطه شعري به شدت محدود ،مقلد و ادامه دهنده ي سنت ادبي ادبيات مذکر است.
ب:بعد از مشروطه:
بي شک حيات نوين اجتماعي فرهنگي ولاجرم ادبي زن ايراني با نهضت مشروطه آغاز ميشود.تاثير تحولات سياسي واجتماعي بر ذهنيت و انديشه ي زن باعث ميشود اثر ادبي زنان که تا پيش از اين تنها به بيان صرف اشتياق به معشوق،غم هجران و شکوه از جور رقيب، محدودميشد؛به اتفاقات سياسي اجتماعي ومسائلي نظير دغدغه ي کسب هويت و جدال با محروميت هاي تاريخي توجه نشان دهد .
به موازات حضور اجتماعي زنان در عر صه هاي فرهنگي از قبيل تاسيس مکتب خانه ها وجرايد وتصدي پستهايي نظير سر دبيري مطبوعه ها و ....زنان شاعري (عمدتا از نخستين زنان تحصيل کرده ي ايراني )پا به عرصه گذاشتند .
"در اين دوره آثار شاعراني نظير «رباب اصفهاني» ،«ژاله قائم مقامي »،«مهر تاج رخشان » ،«نيم تاج سلماسي »،«شمس کسمايي»و «فخر عادل خلعتبري»؛مصداق طغيان اجتماعي زن ايراني و نگاه دوباره ی او به خويشتن است.
در اين دوره براي اولين بار ارزشهاي مسلم مرد سالارانه و کليشه هاي جنسيتي به طور جدي زير سوال ميرود:
"قيد عفت قيد عصمت قيد شرع و قيد عرف زينت پاي زن است از بهرپاي مرد نيست"
"ژاله قائم مقامي"
"جمال زن نه همين زلف پر شکن باشد نه عارض چو گل وغنچه ي دهن باشد"
"فخر عادل خلعتبري"
شاعران زن اين دوره نه تنها به باز تعريف هويت زنان پرداختند؛بلکه سعي در تبيين وضعيت زنان داشتند .وبا استفاده از شبهه اومانيسمي که در زمان مشروطه در ايران رواج يافته بود؛ براي اولين بار تفاوت بين زن و مرد را نه در سرشت و ذات زنان وتقدير ازلي ويا اراده ی خداوند ،بلکه در نتيجه يا اعمال سلطه ی مردان بر زنان مي دانند.
نظر شما
استفاده از مطالب این سایت بدون ذکر دقیق و قابل لینک آدرس سایت ممنوع می باشد/ لینک دادن مجاز است